Czym jest budżet osobisty?

Od 2008 r. osoby z niepełnosprawnościami mają prawo otrzymywać świadczenia na rzecz uczestnictwa w formie budżetu osobistego (Persönliches Budget) – w razie potrzeby od kilku instytucji jednocześnie. Zamiast świadczeń rzeczowych otrzymują co miesiąc uzgodnioną kwotę i płacą nią za usługi potrzebne do udziału w codziennym życiu.

Osoba otrzymująca budżet sama „kupuje” świadczenia i decyduje, gdzie. W modelu pracodawcy można nawet samodzielnie zatrudnić asystentów. Celem jest, aby osoby z niepełnosprawnościami same decydowały, czy korzystają ze świadczeń – oraz kiedy, gdzie, jak i od kogo.

Komu przysługuje – i dla kogo jest odpowiedni?

Prawo mają dzieci, młodzież i dorośli z niepełnosprawnością fizyczną, intelektualną lub psychiczną albo zagrożeni niepełnosprawnością. Budżet osobisty jest odpowiedni dla wszystkich osób z niepełnosprawnościami – niezależnie od wieku:

Dzieci w każdym wieku mogą dzięki budżetowi osobistemu otrzymywać indywidualne wsparcie, pomoc, opiekę i pielęgnację.
Uczniowie mogą korzystać z asystenta przy integracji i wsparciu w szkole.
Młodzi dorośli korzystają, gdy chcą wyprowadzić się z domu rodzinnego i żyć samodzielnie we własnym mieszkaniu lub w mieszkaniu wspomaganym.
Studenci mogą opłacić asystentów studiów, jeśli potrzebują pomocy w nauce i na co dzień.
Osoby pracujące mogą dzięki asystencji w pracy nadal wykonywać zawód – z towarzyszeniem, wsparciem lub dowozem do pracy.
Osobom wymagającym bardzo intensywnej opieki opieka intensywna lub całodobowa w domu może oszczędzić pobyt w domu opieki.
Osoby z chorobą psychiczną otrzymują towarzyszenie, np. przy zakupach lub w komunikacji publicznej, i znów uczestniczą w życiu społecznym.
Osoby w każdym wieku mogą korzystać z asystencji w czasie wolnym, by utrzymywać kontakty i coś przedsięwziąć.

Jakie świadczenia są finansowane?

Finansowane są codzienne, regularnie powtarzające się potrzeby – jako świadczenie pieniężne lub wyjątkowo w formie bonów. Możliwe są świadczenia z tych obszarów:

Pomoc w opiece
Świadczenia leczenia
Świadczenia rehabilitacyjne
Udział w życiu zawodowym
Udział w życiu kulturalnym i społecznym
Mieszkanie i gospodarstwo domowe

Przykłady

Mały wybór – pełnej listy nie da się podać, bo świadczenia przyznaje się indywidualnie według potrzeb:

Opieka 24-godzinna
Towarzyszenie w urzędach i u lekarza
Pomoc przy wniosku o pojazd przystosowany dla osoby z niepełnosprawnością na dojazd do pracy
Mieszkanie wspomagane
Opieka nad pacjentami w śpiączce
Pies przewodnik dla niewidomych
Tłumacz języka migowego
Usługi transportowe
Czas wolny (kino, teatr)
Pomoc w higienie osobistej
Pomoc w gospodarstwie domowym (sprzątanie, pranie, zakupy, gotowanie)
Opieka intensywna / wentylacja domowa
Mobilizacja
Świadczenia rehabilitacyjne
Opieka dzienna i nocna
Techniczne pomoce w pracy
Towarzyszenie w przedszkolu, szkole, na studiach, w nauce zawodu i pracy
Zatrudnienie wspomagane
Towarzyszenie na urlopie
Środki pomocnicze do zużycia

Czy można płacić członkom rodziny?

Duża zaleta: sam wybierasz swoich asystentów. Asystentami mogą być też dobrzy przyjaciele lub krewni. Wyjątkiem są osoby z obowiązkiem wzajemnej pomocy (Beistandspflicht): dzieci opiekujące się rodzicem, rodzice opiekujący się dzieckiem oraz małżonkowie. Krewni od drugiego stopnia mogą natomiast otrzymywać wynagrodzenie z budżetu osobistego.

Jeśli budżet wypłaca urząd pomocy społecznej, opłacanie członków rodziny jest możliwe tylko wyjątkowo – sprawdza się to indywidualnie.

Zalety i wady

Zalety – możesz …

sam decydować, ile i jakiej asystencji potrzebujesz i od kogo – serwis opiekuńczy, osobisty asystent czy osoby na zlecenie,
swobodnie ustalać, w jakich godzinach otrzymujesz pomoc – czy chcesz się wyspać, czy o 5 rano wyruszyć na wycieczkę,
pracować z wybranym przez siebie personelem, który do Ciebie pasuje, zamiast zależeć od zmieniających się osób,
samodzielnie płacić za pomoc i tym samym przejąć więcej samostanowienia i odpowiedzialności,
zyskać lepszą jakość życia, bo swobodniej decydujesz o swoich sprawach.

Wady – kto wszystkim zarządza sam, musi …

samodzielnie szukać i zatrudniać wykwalifikowanych asystentów,
układać grafiki pracy i urlopów,
samodzielnie rozliczać wynagrodzenia i składki,
brać odpowiedzialność za asystentów,
planować budżet i nim zarządzać,
wykazać, na co wydano pieniądze.

To wymaga czasu i wiedzy. Dlatego istnieją usługodawcy, którzy przejmują formalności i pomagają w wyborze personelu – zob. Kto pomaga?

Jak wysoki jest budżet – i czy jest wkład własny?

Wysokość jest bardzo różna, bo każdy ma inne potrzeby. Budżet ustala się indywidualnie, ale co do zasady nie powinien być wyższy niż odpowiednie świadczenia rzeczowe. Jeśli przestaje wystarczać, można go renegocjować.

Świadczenia ubezpieczenia emerytalnego i wypadkowego, ubezpieczenia pielęgnacyjnego i Federalnej Agencji Pracy są niezależne od dochodu.
Również świadczenia ustawowej kasy chorych nie zależą od dochodu; obowiązują jednak zwykłe ustawowe dopłaty (np. do leków i środków pomocniczych).
Przy świadczeniach pomocy społecznej (np. pomoc w opiece) obowiązują limity dochodu i majątku; uwzględnia się też majątek partnera. W pomocy integracyjnej (Eingliederungshilfe) limity są znacznie wyższe.

Jak i gdzie złożyć wniosek?

Każda osoba z niepełnosprawnością może wnioskować o budżet osobisty dla siebie, rodzice także dla swoich dzieci. Nie trzeba umieć samodzielnie nim zarządzać – można wnioskować także o taką pomoc. Nikt nie jest zmuszany: obowiązuje swoboda wyboru.

Podczas rozmowy ustala się potrzeby; życzenia i oczekiwania zapisuje się na piśmie.
Następnie odbywa się rozmowa z właściwą instytucją, w której wszystkie potrzeby zapisuje się w porozumieniu o celach (Zielvereinbarung).
Otrzymujesz decyzję (Bescheid) ze wszystkimi świadczeniami. Jeśli się z nią nie zgadzasz, możesz złożyć sprzeciw.

Wniosek składasz w instytucji rehabilitacyjnej lub bezpośrednio we właściwej instytucji. Nawet jeśli zaangażowanych jest kilka instytucji (budżet międzyinstytucjonalny), Twoim rozmówcą jest zawsze tylko jedno biuro. W grę wchodzą:

Agencja Pracy (Agentur für Arbeit)
Ubezpieczenie emerytalne rolników
Ustawowa kasa chorych
Ustawowe ubezpieczenie emerytalne
Ustawowe ubezpieczenie wypadkowe
Urząd ds. integracji (Integrationsamt)
Pomoc dzieciom i młodzieży
Odszkodowania socjalne (dawniej opieka nad ofiarami wojny)
Kasa opiekuńcza (Pflegekasse)
Pomoc społeczna i pomoc integracyjna

Z reguły budżet wypłaca się na początku miesiąca, abyś mógł opłacić bieżące rachunki.

Kto pomaga przy wniosku i formalnościach?

Oprócz instytucji rehabilitacyjnych są asystenci budżetowi, którzy w porozumieniu z Tobą przejmują zadania, na przykład:

Wspólna pierwsza rozmowa na miejscu
Dokładna analiza potrzeb
Obliczenie potrzebnego budżetu
Złożenie wniosku w instytucji
Zawarcie wszystkich potrzebnych umów
Pomoc w szukaniu personelu
Grafiki pracy i urlopów
Zastępstwa przy krótkotrwałej nieobecności personelu
Wdrożenie personelu
Punkt kontaktowy przy problemach z pracownikami
Rozliczanie wynagrodzeń

Koszty tej pomocy wlicza się do budżetu i pokrywa je instytucja. Czy z niej skorzystasz, decydujesz sam – możliwe są też pojedyncze elementy lub pomoc tylko na początku. Pomocna jest też infolinia obywatelska Federalnego Ministerstwa Zdrowia.

Pytania o budżet osobisty? ARTANS Pflegedienst chętnie na nie odpowie: 089 / 350 99 380 lub info@artans.de.

Podstawa prawna: § 29 SGB IX. Stan: październik 2026 r., informacje bez gwarancji.

Samodzielne życie zbudżetem osobistym